3.2 अथ द्वितीयं ब्राह्मणम् ।

  


अथ द्वितीयं ब्राह्मणम् ।


          मन्त्र १[III.ii.1]

अथ हैनं जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच

कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इत्यष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति ये तेऽष्टौ

ग्रहा अष्टावतिग्रहाः कतमे त इति ॥ १॥


          मन्त्र २[III.ii.2]

प्राणो वै ग्रहः । सोऽपानेनातिग्राहेण गृहीतोऽपानेन हि

गन्धाञ्जिघ्रति ॥ २॥


          मन्त्र ३[III.ii.3]

वाग्वै ग्रहः । स नाम्नातिग्राहेण गृहीतो वाचा हि नामान्यभिवदति ॥ ३॥


          मन्त्र ४[III.ii.4]

जिह्वा वै ग्रहः । स रसेनातिग्राहेण गृहीतो जिह्वया हि रसान्विजानाति ॥ ४॥


          मन्त्र ५[III.ii.5]

चक्षुर्वै ग्रहः । स रूपेणातिग्राहेण गृहीतश्चक्षुषा हि रूपाणि

पश्यति ॥ ५॥


          मन्त्र ६[III.ii.6]

श्रोत्रं वै ग्रहः । स शब्देनातिग्राहेण गृहीतः श्रोत्रेण हि

शब्दाञ्शृणोति ।


          मन्त्र ७[III.ii.7]

मनो वै ग्रहः । स कामेनातिग्राहेण गृहीतो मनसा हि कामान्कामयते ॥ ७॥


          मन्त्र ८[III.ii.8]

हस्तौ वै ग्रहः । स कर्मणाऽतिग्राहेण गृहीतो हस्ताभ्याꣳ हि

कर्म करोति ॥ ८॥


          मन्त्र ९[II.ii.9]

त्वग्वै ग्रहः । स स्पर्शेनातिग्राहेण गृहीतस्त्वचा हि स्पर्शान्वेदयत ।

इत्येतेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः ॥ ९॥


          मन्त्र १०[III.ii.10]

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदꣳ सर्वं मृत्योरन्नं का स्वित्सा देवता

यस्या मृत्युरन्नमित्यग्निर्वै मृत्युः सोऽपामन्नमप पुनर्मृत्युं

जयति ॥ १०॥


          मन्त्र ११[III.ii.11]

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियत उदस्मात्प्राणाः

क्रामन्त्यहो३ नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्योऽत्रैव समवनीयन्ते स

उच्छ्वयत्याध्मायति आध्मातो मृतः शेते ॥ ११॥


          मन्त्र १२[III.ii.12]

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियते किमेनं न जहातीति ।

नामेत्यनन्तं वै नामानन्ता विश्वे देवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ १२॥


          मन्त्र १३[III.ii.13]

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं

प्राणश्चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीꣳ

शरीरमाकाशमात्मौषधीर्लोमानि वनस्पतीन्केशा अप्सु लोहितं च

रेतश्च निधीयते क्वायं तदा पुरुषो भवतीत्यहर सौम्य हस्तं

आर्तभागेति होवाऽऽचावामेवैतस्य वेदिष्यावो न नावेतत्सजन इति । तौ

होत्क्रम्य मन्त्रयां चक्राते तौ ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुरथ

ह यत्प्रशꣳसतुः कर्म हैव तत् प्रशꣳसतुः पुण्यो वै पुण्येन

कर्मणा भवति पापः पापेनेति । ततो ह जारत्कारव आर्तभाग उपरराम ॥ १३॥


इति द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

न त्वहं कामये राज्यं – श्लोक व्याख्या न त्वहं कामये राज्यं न स्वर्गं नापुनर्भवम् । कामये दुःखतप्तानां प्राणिनाम् आर्तिनाशनम् ॥ शब्दार्थ (Word Meaning) न – Not / नहीं अहं – I / मैं कामये – Desire / इच्छा करता हूँ राज्यं – Kingdom / राज्य स्वर्गं – Heaven / स्वर्ग पुनर्भवम् – Rebirth / पुनर्जन्म दुःखतप्तानाम् – Those suffering / दुःख से पीड़ित प्राणिनाम् – Living beings / प्राणी आर्तिनाशनम् – To relieve from suffering / कष्ट निवारण हिन्दी अर्थ मैं न तो राज्य चाहता हूँ, न स्वर्ग और न ही पुनर्जन्म की इच्छा रखता हूँ। मेरी केवल यह इच्छा है कि दुख और कष्ट से पीड़ित प्राणियों का कल्याण और मुक्ति हो। English Meaning I do not desire kingdom, heaven, or rebirth. My only wish is to alleviate the suffering of living beings who are afflicted with pain. दार्शनिक भाव (Philosophical Insight) यह श्लोक अहंकार और सांसारिक इच्छाओं से ऊपर उठकर **परमार्थ और करुणा** के मार्ग पर चलने की शिक्षा देता है। मनुष्य का उच्चतम लक्ष्य केवल व्यक्तिगत लाभ नहीं, बल्कि दूसरो...
Read more

5.8 and all to the end of the book

  अथ अथाष्टमं ब्राह्मणम् ।           मन्त्र १[V.viii.1] वाचं धेनुमुपासीत । तस्याश्चत्वारः स्तनाः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारः स्वधाकारस्तस्यै द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरः । तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः ॥ १॥ इत्यष्टमं ब्राह्मणम् ॥ अथ नवमं ब्राह्मणम् ।            मन्त्र १[V.ix.1] अयमाग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते । तस्यैष घोषो भवति यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोति । स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषꣳ शृणोति ॥ १॥ इति नवमं ब्राह्मणम् ॥ अथ दशमं ब्राह्मणम् ।           मन्त्र १[V.x.1] यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रैति स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते । स आदित्यमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथालम्बरस्य खं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते । स चन्द्रमसमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा दुन्दुभेः खं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते । स लोकमागच्छत्यशोकमहिमं तस्मिन्वसति शाश्वतीः समाः ॥ १॥ इति दशमं ब्राह्मणम् ॥ एकादशं ब्राह्म...
Read more
  संस्कृत श्लोक व्याख्या संस्कृत श्लोक व्याख्या आदित्यचन्द्रावनलानिलौ च – श्लोक व्याख्या आदित्यचन्द्रावनलानिलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ शब्दार्थ (Word Meaning) आदित्यः – Sun / सूर्य चन्द्र – Moon / चन्द्रमा अवनल – Fire / अग्नि अनिलः – Wind / वायु द्यौः – Sky / आकाश भूमिः – Earth / पृथ्वी आपः – Water / जल हृदयं – Heart / हृदय यमः – Death / यम अहः – Day / दिन रात्रिः – Night / रात्रि धर्मः – Righteousness / धर्म वृत्तम् – Conduct / आचरण हिन्दी अर्थ सूर्य, चन्द्रमा, अग्नि, वायु, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यम, दिन और रात ये सभी जानते हैं कि मनुष्य का वास्तविक आचरण क्या है। अर्थात्, मनुष्य का धर्म और सही व्यवहार इन सभी महान तत्वों द्वारा देखा और जाना जाता है। English Meaning The Sun, Moon, Fire, Wind, Sky, Earth, Water, Heart, Death, Day, and Night — all of these know the true conduct of a person. In other words, the righteousness and proper actions of a human are recogni...
Read more